सुधारित पद्धतीने गव्हाची लागवड करा आणि मिळवा बंपर उत्पादन

6,967 views

गहू हे रब्बी हंगामातील तृणधान्य वर्गातील महत्त्वाचे पीक आहे. सुमारे ८० – ८५ % गहू चपातीसाठी वापरला जातो. तसेच गव्हाचा उपयोग बेकरीमध्ये पाव, बिस्कीटस, केक इ. पदार्थ तयार करण्यासाठी केला जातो. महाराष्ट्रात गव्हाचे सरासरी हेक्टरी उत्पादन उत्तर भारताच्या तुलनेत फारच कमी आहे. बागायती लागवड, वेळेवर पेरणी, वेळोवेळी पाणी पुरवठा, सुधारित जातींचा व आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, पीक संरक्षण इ. द्वारे गव्हाचे उत्पादन वाढवू शकतो.

हवामान :
गहू पिकास थंड व कोरडे हवामान चांगले मानवते. सकाळचे दव पीक वाढीस चांगले असते,रात्री एकदम थंडी पडल्यास पिकावर अनिष्ट परिणाम होतो.उष्ण व दमट हवामान या पिकास अपायकारक ठरते. बी उगवण्याच्या काळात १५ – २० डी.से., कायिक वाढीच्या अवस्थेत ८ – १० डी.से. आणि पीक तयार होण्याच्या अवस्थेत २० – २५ डी. से. तापमान आवश्यक असते. सरासरी ७ – २१ डी. से. तापमानात गव्हाची वाढ चांगली होते. जास्त तापमानमुळे फुटवे कमी येतात. तसेच उगवण झाल्यानंतर हवा उष्ण व ढगाळ असेल तर रोपांची मुळकुजव्या रोगामुळे हानी होते. सर्वसाधारणपणे ५०० मिली मीटरपर्यंत पाऊस पडणाऱ्या भागात हे पीक जिरायती म्हणून घेतले जाते.

जमिनीची निवड :
पाण्याचा चांगला निचरा होणारी, मध्यम ते भारी, खोल जमीन निवडावी. साधारणपणे गाळयुक्त पोयट्याच्या जमिनी गव्हासाठी जास्त योग्य असतात. पिकास जास्त दलदलीची व वरकस जमीन निवडू नये. जिरायत गव्हासाठी ओलावा टिकवून ठेवणारी भारी जमीन निवडावी. चिकणयुक्त कणांचे प्रमाण ६०% पर्यंत व उपलब्ध सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण ६३% असलेल्या भारी जमिनीत अधिक उत्पादन मिळते. तसेच खरीप हंगामात ज्या जमिनीत द्विदलवर्गीय (कडधान्य) पीक घेतले होते, अशी जमीन गव्हासाठी निवडावी. कारण या पिकाचा बेवड गव्हास मिळतो. बागायती गव्हास मध्यम ते भारी प्रतिची जमीन चांगली असते.

पुर्वमशागत –
खरीप पिकानंतर खॊल नांगराणी करून व वखराच्या तीन चार पाळ्या देवून जमीन भुसभुशीत करावी. पिकाची धसकटे वेचून जमीन स्वस्छ केल्यावर सारायंत्र अथवा ट्रँक्टरने उताराला आडवे सरे पाडून पेरणीसाठी जमीन तयार ठेवावी. कोरडवाहू गव्हासाठी वखराच्या उभ्या आडव्या पाळ्या देवून शेत तयार करावे.
या पिकाच्या मुळ्या जमिनीत ६० – ६५ सें. मी. पर्यंत खोलवर जात असल्यामुळे या पिकास जमीन चांगली भुसभुशीत लागते. त्यासाठी २० से. मी. खोल नांगरत करावी. त्यानंतर २ – ३ कुळवाच्या उभ्या – आडव्या पाळ्या धाव्यात. शेवटच्या पाळीपूर्वी वाळलेली तणे, कास्या, पिकांची धसकटे वेचून जमीन स्वच्छ करावी. तसेच एकरी १० – १२ बैलगाड्या चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीवर विस्कटावे त्यानंतर कुळवाची शेवटची पाळी देऊन शेणखत जमिनीत चांगले मिसळावे. जिरायत गव्हासाठी पावसाला सुरू होण्यापूर्वीच जमिनीची खोलवर उताराला आडवी नांगरट करावी. पाऊस पडल्यानंतर एक कुळवणी करावी, त्यामुळे तणांचा बंदोबस्त होऊन, ओलावा जास्त काळ टिकून राहण्यास मदत होते.

सुधारित वाण :

अ) बागायती गहू- वेळेवर पेरणीसाठी एच. डी. २१८९, एम. ए. सी. एस. २८४६, एम. ए. सी. एस. – २४९६, एन. आय. ए. डब्ल्यू (त्र्यंबक )- ३०१ हे वाण वापरावेत.

ब) बागायती गहू – उशिरा पेरणीसाठी एच. आय. – ९७७, एच. डी.- २५०१, एन. आय. ए. डब्ल्यू – ३४ वाण योग्य आहेत.

क) जिरायातीसाठी एन. आय. – ५४३९, एन. आय. डी. डब्ल्यू – १५ (पंचवटी) हे वाण वापरावेत.

पेरणीची पद्धत, पेरणीचे अंतर व खोली :

गव्हाची पेरणी पाभरीने करावी. दोन ओळीतील अंतर (फणातील) पुढीलप्रमाणे ठेवावे.

१) बागायत गहू – वेळेवर पेरणीसाठी २२.५ सें.मी.

२) बागायत गहू – उशिरा पेरणीसाठी १८ सें.मी.

३) जिरायत गव्हासाठी -२२.५ – ३० सें. मी.

अशा पद्धतीने उंच जातीचे बियाणे ५ – ६ सें. मी. व बुटक्या जातीचे बियाणे ५ सें.मी. खोल अंतरावर पेरावे. जास्त खोल पेरणी केल्यास उगवणीवर परिणाम होतो. पेरणी उभी – आडवी अशा दुबार पद्धतीने न करता एकेरी करावी. त्यामुळे मशागत करणे सोपे जाते. बियाणे बुजविण्यासाठी पेरलेल्या क्षेत्रावर हलका लोड (उलटा कुळव) फिरवावा. पेरणी दक्षिणोत्तर करावी. त्यामुळे मशागत करणे सोपे जाते. बियाणे बुजविण्यासाठी पेरलेल्या क्षेत्रावर हलका लोड (उलटा कुळव) फिरवावा. पेरणी दक्षिणोत्तर करावी. त्यामुळे पिकाला भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो. २.५ – ३ मी. रुंदीचे व ७ – १० मी. लांबीचे सारे/ वाफे सारा यंत्राने तयार करावेत. अधिक उत्पादनसाठी एक एकरी ८,८०,००० गव्हाची रोपे शेतात असणे आवश्यक असते. योग्य अंतरावर पेरणी केल्यास लागवड क्षेत्रावर रोपांची योग्य संख्या राहण्यास मदत होते. टोकण पद्धतीने लागवड करण्यासाठी दोन ओळीतील अंतर २२.५ -३० सें. मी. व दोन बियांतील अंतर १५ सें. मी. ठेवून एका ठिकाणी दोन बिया ५ – ६ सें. मी. खोल तोकाव्यात. बियाणे ओल्या मातीने लगेच बुजवावे. या पद्धतीने बियाणी कमी लागते.

खते –
आवश्यकतेप्रमाणे किंवा उपलब्धतेप्रमाणॆ चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट जमिनीत मिसळावे.

१) बागायती गहू : (वेळेवर पेरणीसाठी) एकरी २५ गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत द्यावे. बागायती गव्हासाठी हेक्टरी १२०किलो नत्र, ६० किलो स्फुरद व ४० किलो पालाश द्यावे.

२) बागायती गहू : (उशीर पेरणीसाठी) एकरी २० ते २५ गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत द्यावे. सोबत ८० किलो नत्र, ४० किलो स्फुरद व ४० किलो पालाश द्यावे.

३) जिरायत गव्हासाठी : १२ ते १५ बैलगाडी शेणखतद्यावे सोबत ४० किलो नत्र, २० किलो स्फुरद व ० किलो पालाश द्यावे.
पीक दाणे भरण्याच्या काळात असताना २ % युरियाची फवारणी करावी.

पेरणीची वेळ :
या पिकाची पेरणी प्रामुख्याने तीन वेगवेगळ्या परिस्थितीत करण्यात येते.
१) जिरायत गहू : १५ ते ३० ऑक्टोबरपर्यंत पेरणी करावी.
२) बागायत गहू वेळेवर पेरणी : १ नोव्हेंबर ते १५ नोव्हेंबरपर्यंत करावी.
गव्हाची पेरणी वेळेवर करणे महत्त्वाचे असते. कारण या पिकाच्या निरनिराळ्या अवस्थेत निरनिराळे उष्णतामान लागते. गव्हाची पेरणी उशिरा केल्यामुळे पिकाच्या कालावधीत उष्ण हवामान जास्त असते. त्यामुळे या पिकाला आवश्यक असलेल्या थंडीचा कालावधी हा अत्यंत कमी मिळतो आणि पिकाची वाढ अपेक्षेप्रमाणे होत नाही तसेच गव्हाची पेरणी १५ नोव्हेंबरनंतर केल्यास त्यानंतर प्रत्येक पंधरवड्याला प्रत्येक एकराला एक क्विंटल उत्पादन कमी येते. त्यामुळे १५ डिसेंबर नंतर पेरलेले गव्हाचे पीक फायदेशीर ठरत नाही. यासाठी गव्हाची पेरणी योग्य वेळी म्हणजेच नोव्हेंबरच्या पहिल्या पंधरावड्यात केल्यास पिकास लागणारे योग्य ते हवामान मिळते.

बियाणे प्रमाण : (किलो /हेक्टरी)

१) बागायत गहू (वेळेवर पेरणीसाठी) १०० किली बियाणे वापरावे.
२) बागायत गहू (उशिरा पेरणीसाठी) ११० ते १३० किलो बियाणे वापरावे.
३) जिरायत गहू पेरणीसाठी बियाणे ७५ ते १०० किलो वापरावे.

बीज प्रक्रिया :
२० किलो बियाण्यास २५ ग्रँम या प्रमाणात अझेटोबँक्टर हे पेरणीच्या दोन तास आधी लावून बियाणॆ सावलीत वाळवावे .

आंतरमशागत :
गहू पिकात चांदवेल व हरळी यासारख्या तणांचा प्रादुर्भाव होतो. यासाठी पीक १८ – २१ दिवसाचे झाल्यावर लहान कोळप्याने पिकाच्या दोन ओळीत एक पाळी देऊन तण काढावे. कोळपणीमुळे पिकाच्या दोन ओळीतील तणही निघते आणि जमिनीत ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते.

जरुरीप्रमाणे एक किंवा दोन वेळा खुरपणी करावी. जमीन मोकळी होऊन हवा खेळती राहते व पिकाच्या मुळांची वाढ भरपूर होते. पेरणीपासून ३०- ४० दिवसात गरजेनुसार १ किंवा २ निंदण्या कराव्या .

पाणी व्यवस्थापन :
बागायत गहू पेरणीच्यावेळी जमिनीत पुरेशी ओल नसल्यास पेरणीपूर्वी जमीन ओलवावी. जमिनीत वाफस आल्यावर गव्हाची पेरणी करावी. गहू पेरणीनंतर साधारणपणे १८ -२१ दिवसाच्या अंतराने या पिकाच्या महत्वाच्या अवस्था येतात. यावेळी पिकास पाणी द्यावे. यावेळी पिकास पाणी न दिल्यास उत्पादनात घट येते. मध्यम ते भारी जमिनीत पीक तयार होण्यासाठी ४ – ५ वेळा पाणी द्यावे लागते. जमीन हलकी असल्यास १० – १५ दिवसाच्या अंतराने गव्हास पाणी द्यावे.

उपलब्ध पाण्याच्या पाळ्या आणि पीक वाढीच्या अवस्थेनुसार पुढीलप्रमाणे गव्हासाठी पाण्याचे व्यवस्थापन करावे.

पेरणीनंतर दिवस
१) मुकुटामुळे फुटण्याची सुरुवात – १८ ते २१ दिवस
२) कांडी धरण्याची अवस्था – ४० ते ४५ दिवस
३) फुलोरा आणि चिक भरण्याची अवस्था – ६० ते ६५ दिवस
४) दाणे भरण्याची वेळ — ८० ते ८५ दिवस

पीकसंरक्षण :
किडी व त्यांचे नियंत्रण :

१) मावा : ही कीड पानातील रस शोषते. नियंत्रण कीड दिसताच डायमेथोएट ३५ ई सी ५०० मिली ५०० लिटर पाण्यात मिसळून प्रती हेक्टरी फवारावे.

२) उंदीर : यापासून गव्हाचे जास्त नुकसान होते. उंदरांचा बंदोबस्त करण्यासाठी उंदरांचा प्रादुर्भाव आढळणाऱ्या शेतात पहिल्या दिवशी जिथे उंदरांची बिळे आहेत ती बिळे उघडी पडली आहेत. त्या बिळात उंदीर आहेत असे समजावे, नंतर गव्हाच्या पिठाचे लहान – लहान गोळे करून बिळाजवळ ठेवावेत. त्यामुळे कणिक खाण्याची सवय उंदरांना लागते. त्यानंतर गव्हाचे पीठ ५० भाग आणि झिंक फॉस्फाईड एक भाग व थोड गोडेतेल मिसळून कणकीच्या लहान लहान गोळ्या कराव्यात. प्रत्येक बिळाजवळ आणि बिळात गोळया ठेवाव्यात व बिळे बुजवावीत.

रोग नियंत्रण :

१) तांबेरा : या रोगाच्या नियंत्रणासाठी गव्हाची पेरणी वेळेवर करावी. रोग प्रतिकारक जातींची निवड करावी, पिकास योग्य पाणी द्यावे. पिकास योग्य वेळी नत्रखताची मात्रा द्यावी. रोग दिसताच M ४५ १.५ किलो ५०० ली. पाण्यातून फवारावे.. गरज भासल्यास दुसरी फवारणी पहिल्या फवारणीनंतर १५ दिवसांनी पुन्हा करावी.

काढणी व मळणी :
पिकाची कापणी पीक परिपक्व होताच करावी. परिपक्व पीक पूर्णपणे वाळते. कापणीच्या वेळी दाण्यातील ओलाव्याचे प्रमाण १५% असावे. गव्हाची कापणी धारदार विळ्याने जमिनीलगत करावी. गव्हाच्या लहान – लहान पेंढ्या बांधून पेंढ्या २ – ३ दिवस शेतातच वाळू द्याव्यात. पेंढीच्या बुडक्याची माती झाडावी. त्यानंतर मळणी यंत्राच्या सहाय्याने गव्हाची मळणी करावी.

गव्हाचे मोठे क्षेत्र असेल तर गव्हाची कापणी व मळणी एकाच वेळी मोठ्या गहू कापणी यंत्राने करावी.

उत्पादन :
पेरणीच्या वेळेनुसार योग्य वाणांचा वापर, योग्य रितीने पेरणी, खतांचा योग्य प्रमाणात वापर, बियाण्याचे प्रमाण तसेच आंतरमशागत व पीकसंरक्षण या सर्व गोष्टी गव्हाचे भरगोस उत्पन्न मिळविण्यासाठी महत्वाच्या आहेत. अशा पद्धतीने गव्हाचे पीक घेतल्यास बागायती वेळेवर लागवड केल्यास हेक्टरी सरासरी ४५ – ५० क्विंटल, बागायती उशिरा लागवड केल्यास ३५-४० क्विंटल व जिरायत लागवड केल्यास १२-१४ क्विंटल उत्पादन मिळू शकते.

डॉ.सखाराम पवळ 7020475774

डॉ.पंकज बनकर, 8275369695

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here